De vorige keer schreef ik over de zwaan die lutherse kerken siert. Maar waarom staat er op andere kerken eigenlijk een haan? Of een kruis? Of allebei? En waarom staan zij soms op een glimmende bol?

Torenspitsen zijn vaak getooid met een glimmende bol, een haan en/of een kruis. Volgens sommigen moesten die het onheil bezweren. De bol bijvoorbeeld zou kwade geesten afschrikken. Die waren bang voor spiegels, dacht men. Vandaar ook dat wij nog altijd kerstballen in de kerstboom hangen. Maar de bol had ook nog een andere functie: hij zou hol zijn en de bouwtekening van de kerk bevatten. Mocht er brand uitbreken, dan zou de bol wegrollen en kon de kerk herbouwd worden aan de hand van de bewaarde bouwtekening!

Waarom hanen en kruizen boze geesten zouden kunnen afweren, heb ik niet kunnen achterhalen. Hanen hebben op veel kerken in elk geval óók de functie van windvaan. Zo’n windvaan moest natuurlijk op het hoogste punt in de omgeving worden geplaatst. Dat was vaak een kerktoren. Zo wist je precies hoe de wind stond als je naar de torenspits keek.

De haan heeft oorspronkelijk dus niets met het christendom te maken, zeggen sommigen: symbolen als de haan, het kruis en de glimmende bol zijn pas later met een christelijk sausje overgoten. Denk aan de haan die kraaide nadat Petrus Jezus driemaal verloochend had. De aanblik van een haan op de kerktoren zou mensen er – volgens deze uitleg – aan herinneren dat ze trouw moeten zijn aan het geloof. Maar een haan zou ook symbool kunnen staan voor waakzaamheid. Hij waakt tenslotte over de kippen en behoedt hen voor gevaar – net als God. Zo zouden wij mensen ook waakzaam moeten zijn. Last but not least kan een haan ook staan voor ‘ontwaken’, oftewel ‘in God gaan geloven’. Een haan is tenslotte een nogal matineus type, hij kraait dagelijks bij zonsopkomst. De boodschap? Zoals de haan telkens weer het begin van een nieuwe dag aankondigt, zo kun jij ook elke dag opnieuw beginnen.

Tegenwoordig zie je vooral hanen op protestantse kerken. Katholieke kerktorens hebben vaker een kruis. Hoe dat zo is ontstaan, is mij niet bekend. In Utrecht lijken de meeste kerken trouwens zowel een kruis als een haan te hebben. En sommige hebben dan ook nog een glimmende bol erbij.

(Meer heim-weetjes lezen? Kijk dan hier, of abonneer je met deze RSS-Feed!)